Айыы итэҕэлинэн тохсунньу – Таҥха Хаан ыйа. Оттон Таҥха Хаан дьылҕа таҥарата буолар. Таҥха диэн Айыы таҥмыта барыта ааттанар. Айылҕа барыта таҥыллан турар. Ол таҥыллыбытынан биир кэм турбат: мэлдьи таҥыллар, таҥастанар. Киһи эмиэ айылҕаттан таҥыллан үөскүүр.
Бу ыйы былыр бүтэй кэм дииллэрэ. Хотугу сахалар хараҥа ый диэн ааттыыллар. Тохсунньу ый түүнэ уһун, күнүһэ кылгас. Аан-даан тымныы түһэр. Хараҥа бүрүүкүүр. Дьон хараҥа оройугар, дьыл быыһыгар бит-билгэ көбөр диэн итэҕэйэллэр. Онон таҥхаланыы диэн үөскээбит.
Былыр-былыргыттан тохсунньуга биһиги өбүгэлэрбит таҥха иһиллииллэрэ. Фольклор матырыйаалларыгар Дьылҕа Хааны, Чыҥыс Хааны, Одун Хааны кытта тэҥҥэ ахтыллар айыылартан биирдэстэрэ Таҥха Хаан киһи дьылҕатын туһунан тугу этэрин айылҕа бу дьикти кэмигэр билгэлэнэн инникилэрин торумнанан көрөллөрө. Онон Таҥха — Дьылҕа таҥараларыттан биирдэстэрэ, саха киһитин оҥоһуутун билгэлиир итэҕэлэ. Киһи төрөөтүн кытта Таҥхата түһэр дэнэр. Дьылҕа Хаан киһи төрүүр-өлөр болдьоҕун аныыр эбит буоллаҕына, Таҥха Хаан олоҕун үтүө-мөкү да, түһэр-тахсар да сүрүн түгэннэрин быһаарар. Ол барыта үөһээ халлааҥҥа суруллан бэлиэтэнэр.
Биттэнии-билгэлэнии былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри сүтэн-оһон хаалбакка тиийэн кэллэ. Таҥха кэмэ Эргэ саҥа дьылтан Кириһиэнньэҕэ диэри барар. Бу кэмҥэ билгэлээһин ордук сөпкө таайыллар дииллэр эбит.
Күндү ааҕааччыларбыт, билгэлээһиҥҥит, таайан көрүүгүт, таҥхалааһыҥҥыт дьолу, үөрүүнү тосхойдун диэн туран биһиги бибилэтиэкэбитигэр баар матырыйааллары билиһиннэрэбит.
Таайтарыылаах таҥха / [хомуйан оҥордулар В. И. Бочонина, Т. М. Нохсорова], — Дьокуускай : Бичик, 2011. — 160 с.
Бу кинигэҕэ араас кэмҥэ бэчээккэ тахсыбыт матырыйааллар, дьон-сэргэ кэпсээнэ түмүллэн киирбит.
Билгэлэниэххэ. Сэрэбиэй, Таҥха: Погадаем? предсказание, предвидение : комплект карточек. — Дьокуускай : Айар, 2021. — 24 карточки
«Билгэлэниэххэ / Погадаем?» диэн таһаарыыга 24 таҥхаланар ньыма нууччалыы-сахалыы карточка быһыытынан киирдилэр. Былргылыы да аныгылыы да билгэлэнии ньымалара киирбиттэр. Холобура: уруккулартан — «Бүлүүһэ сүүрдүүтэ», «Этэрбэс хаамтарыы» уо.д.а, кэнникилэртэн — «Буосканан сэрэбиэй», «Кэрэһит киэргэл», «Таҥха иһиллээһинэ», «Бүргэс сүүрдүүтэ», «Аналлааххын түүлгэр көр» уо.д.а.
Үтүөнү түстүүр, Үөрүүнү саҕар кинигэ: арый, аах, билгэлэн / Чугдаара Хотун. — Дьокуускай : Бичик, 2019. — 128 с.
Киһи күннэтэ элбэх түбүгү, үгүс кыһалҕаны көрсөр. Бүппэт моһоллортон, олох очурдарыттан сылайан, сырата-сылбата баранан, сорох ардыгар тугу да кыайбат-хоппот курдук сананар кэмэ баар буолар. Бу түбэлтэҕэ билгэһит, норуокка биллэр эмчит Чугдаара Хотун кинигэтэ үтүө сүбэһит буолуоҕа, күүскэ күүс эбэн дьаныардаахтык олох оҥкулларын дабайарга көмөлөһүөҕэ, сөптөөх хайысханы ыйан биэриэҕэ, дьылҕа бэлэмнээбит ыарахаттарын эрдэттэн сэрэтиэҕэ.
Арый. Билгэлэн. Арчылан. / Күн Куйаарыма ; [И. И. Корякин ойуулара]. — Дьокуускай : Бичик, 2009. — 192 с.
Олох суолугар муммут-тэммит, бэйэтин аналын булбатах, араас санааҕа-онооҕо баттаппыт, эбэтэр дьиэтигэр-уотугар, үлэтигэр-хамнаһыгар кыһалҕаламмыт уустук быһаарыыны ылыныахтаах киһиэхэ айылҕаттан айдарыылаах, ураты дьоҕурдаах, бар дьоҥҥо көмөлөһөр баҕалаах Күн Куйаарыма билгэлээһинэ, сүбэтэ-амата инникигэ эрэли үөскэтиэ, таба суолу буларга көмөлөһүө.
«Билгэлиир хаарты=Карты гадальные». Ааптар Намылҕа.
Билгэлиир хаарты инникигэр туох-ханнык быһыы-майгы күүтэрин тойоннуур, долгутар ыйытыыгар көмө буолар. Бу хаартынан күн аайы сэрэбиэйдэниэххэ сөп, ол эрээри — күҥҥэ биирдэ эрэ. Нэдиэлэ күннэринэн (7 хаартыны таһааран), сыл ыйдарынан (12 хаартыны таһааран) эйигин туох күүтэрин билгэлэниэххэ, таайыахха сөп. Инникини тымтыктанарга бу хаарты — суолдьут сулус буоллун.
«Бэлиэнэн билгэлэнии» хаартылар. Ааптар Чугдаара Хотун.
Уйулҕа үөрэҕэ этэринэн, киһи анал ньыманан турукка киирэн ис эйгэтин бэйэтэ арыйан, иһиллэнэн, сир-халлаан куйаарын кытта ситимнээх түгэх өйүн уһугуннаран, санаатын таайан, үүйэ-хаайа тутар ыйытыыларыгар хоруйу булуон сөп эбит. Онуоха киһи турукка киирэригэр, ис таайар дьоҕурун арыйарыгар кини бэйэтин омугун төрүт өйдөбүллэрин туһанара ордук табыгастаах буолар эбит. Бу хаартынан араас ойуулары таһааран, күн устата эбэтэр нэдиэлэ, ый иһигэр эйигин туох күүтэрин билгэлэниэххэ, таайыахха сөп.